Bir insana “sen güçlüsün” dediğinizde ne oluyor? Bunun cevabını 1971’de Stanford Üniversitesi’nde Philip Zimbardo talihsiz bir çalışma ile test etti.

Bazı insanlar yalnızken başka, bir grubun içindeyken bambaşka davranır.

Tek başınayken sakin görünen biri, kalabalığın içinde daha sert konuşabilir. Normalde çekingen olan biri, eline biraz yetki geçtiğinde insanların üzerinde baskı kurmaya başlayabilir.

Peki neden?

İnsanı değiştiren şey gerçekten karakteri midir, yoksa içinde bulunduğu koşullar mı?

Bu soru yıllardır psikologların ilgisini çekiyor.

1971 yılında Stanford Üniversitesi’nde psikolog Philip Zimbardo, bu sorunun peşine düştü. Bir grup gönüllü üniversite öğrencisini iki role ayırdı: gardiyanlar ve mahkûmlar. Amaç, insanların belirli roller içinde nasıl davranacağını gözlemlemekti. Deney 2 hafta sürecekti.

Ancak beklenmedik bir şey oldu.

Sıradan öğrenciler, üstlendikleri rollerin etkisiyle kısa sürede birbirlerine karşı çok farklı davranmaya başladılar. İki hafta sürmesi planlanan deney yalnızca altı gün sonunda sonlandırıldı.

Çünkü deney, insan davranışları hakkında rahatsız edici ama önemli bir gerçeği ortaya çıkarmıştı: Bazen insanlar oldukları kişi gibi değil, içinde bulundukları rol gibi davranırlar.

Üniforma, makam, statü, kalabalığın desteği ya da bir grubun parçası olmak… Bunların her biri insana görünmez bir güç hissi verebilir.

Ve güç, doğru kullanılmadığında, insanı kendisinden uzaklaştırabilir.

Son yıllarda artan suçlarda benzer bir “cesaret” görmüyor muyuz?

Silah ya da çete aidiyeti, bireye kendini aşılmaz hissettiriyor. Kalabalığın içinde saldıran kişi, aslında gücün verdiği geçici bir dokunulmazlık yaşıyor. Kamera kayıtlarında izliyoruz: Yere düşene vurmak, çaresize saldırmak… Bu “cesaret” değil, insanlığın çözülmesidir.

Bu tabloyu anlamak için uzağa gitmeye gerek yok.

Mahalle arasında büyüyen bir çocuk, “büyük adam” olmanın çoğu zaman güç sandığı şiddet eğilimli yanını göstermekle mümkün olduğunu öğrenir. Evde “sana vurana sen de vur” denilerek kendini koruması öğretilir Okulda disiplin bazen öğretmenin ses tonundaki sertlikle sağlanır. Zamanla şiddet, bir istisna olmaktan çıkar; ilişkide kabul görmenin dili haline gelir. Çünkü güç, şefkatle değil, korkutmayla tanımlanır. “Söz dinletmek” için ses yükseltilir, “haddini bildirmek” için beden devreye girer.

Bu yüzden sokakta, trafikte ya da bir kalabalığın içinde gördüğümüz o taşkın “cesaret”, aslında bir rolün içine girme halidir. Kişi kendini değil, o rolü yaşar:

“Burası benim mahallem.”
“Ben buradayım.”
“Buna kimse karışamaz.”

Ve tam o anda karşısındaki kişi, bir insan olmaktan çıkar. “O zaten…” diye başlayan cümlelerle kolayca değersizleştirilir.

İşte şiddetin en tehlikeli noktası burasıdır: Birinin kendini büyüttüğü anda, diğerini küçültmeye başlaması.

Peki bu kısır döngü nasıl kırılır?

Zimbardo’nun deneyi şunu gösterdi: Durum, çoğu zaman kişiden daha güçlüdür. Ama Philip Zimbardo yıllar sonra “Kahramanlık Projesi” ile yeni bir şeye vurgu yaptı: Tek bir kişi “dur” dediğinde, rol çatlar.

Birinin “bu çok fazla” demesi… Birinin “biz insanız” diye hatırlatması… Değişim tam da o anda başlar.

Bu, büyük ve ulaşılmaz bir kahramanlık değil. Sokakta birinin “bırak o çocuğu” demesi. Trafikte camını indirip “yeter” diyebilmek. Evde bir an durup, elini kaldırmamayı seçmek…

Bunlar her ne kadar kahramanlık projesi ile sloganlaştırılsa da aslında insan kalabilmenin en sade hali. Bu dönüşümün sokakta değil, evde başladığını hatırlamak gerekir. Yetişkinler gücün vurmak değil kendini tutabilmek olduğunu, sesi yükseltmeden de sözün geçebildiğini davranışlarıyla gösterdiğinde ve korku yerine bağ kurmayı seçtiğinde, şiddet bir dil olmaktan çıkar. Çünkü şiddeti sıradanlaştıran dil değişmeden, davranış değişmez.

Günlük hayatta bu döngüyü kıran küçük ama etkili adımlar:
• Küçük gruplarda sorumluluk dağıtmak (Birinin “dur” diyebilmesi)

• Kurbanı ismiyle görmek (Numara değil, yüz)

• Yetkiyi sorgulama kültürü (Üniforma tartışılabilir)

• Şiddetin mizahını yapmamak, övmekten vazgeçmek

Unutmayın: Güç, ancak kendini sınırlayabileni yüceltir. Şiddet ise her zaman bir zaaftır. Stanford’daki gardiyanlar da korkuyordu – korktukları için vurdular.

Gerçek cesaret, vurmamayı seçmektir. Şimdi sokağa çıkıp bir çocuğun kavgasını ayırabilmek… ya da kalabalıkta itiraz edebilmek. İşte gerçek güç budur.